Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü, Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan,  yeni yılda hakikat amaçlar belirleme ve sürdürülebilirlik konusunu kıymetlendirdi.

Hedef belirlemenin 5 adımı…

Yeni yıl amaçlarının psikolojide “yeni başlangıç teorisi” ile açıklandığını belirten Tarhan, “Bir kimse yeni bir maksat belirlediğinde bunun beş ana kriteri olması gerekir. Amaç gerçekçi olacak, özgün olacak, ölçülebilir olacak, vakte bağlı olacak ve ulaşılabilir olacak. Bu beş kriter varsa kişi maksat idaresini yanlışsız yapmış olur.”

Günlük hayattan bir örnek veren Prof. Dr. Tarhan, “Her akşam 10 dakika spor yapacağım” üzere gayelerin vakti muhakkak, net, ölçülebilir ve ulaşılabilir olduğuna dikkat çekti.

Abartılı gayeler kişiyi ümitsizliğe sürüklüyor

Gerçekçi olmayan gayelerin bireyde çok zihinsel yük oluşturduğunu söz eden Prof. Dr. Tarhan, bunun psikolojide “negatif umut sendromu” olarak tanımlandığını söyledi ve “Kişi çok büyük amaçlar koyuyor, yapamıyor ve bırakıyor. Akabinde ‘Ben yapamıyorum’ diyerek kendini yetersiz hissediyor ve depresif bir ruh hâline girebiliyor. O yüzden gerçekçi amaç koymak çok kıymetli.” diye konuştu.

Hedefler yalnızca maddi olmamalı

Hedef belirlerken sırf mesleksel ya da maddi kazanımlara odaklanmanın eksik bir yaklaşım olduğunu vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Maddi maksatlar elbette değerli lakin bunun yanında sıhhat gayeleri olmalı. Nasıl besleneceğim, vücut sıhhatimi nasıl koruyacağım gibi… Bununla birlikte ruhsal refah ve güzel oluş da amaçlar ortasında yer almalı.” sözünde bulundu.

Pandemi sonrası yapılan araştırmalara dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, “Pandemiden sonra bilhassa ABD’de beşerler ‘başarılı olmak’ yerine ‘psikolojik olarak daha sağlam olmak, daha keyifli olmak’ üzere maksatlar koymaya başladı. Ruhsal refah, yani ‘well-being’ (iyi oluş) artık temel gayelerden biri.” biçiminde konuştu.

Beyin mana ister!

Hedeflerin yalnızca dünyaya dönük değil, kişinin kendini aşan bir mana boyutu da taşıması gerektiğini belirten Prof. Dr. Tarhan, “İnsanın beyninin biyolojik gereksinimleri var. Beyin mana ister bağlantı ister özgürlük ister ve sonsuzluk ister. Şayet yaptığım işi bir mana temeline oturtmazsam beyin o bilgiyi çözülmemiş belge olarak fiyat. Fakat mantıksal ve paha temelli bir çerçeveye koyarsam onu sağlam bilgi olarak kullanır.” dedi.

Bu noktada iç ve dış motivasyon ayrımına da değinen Prof. Dr. Tarhan, dış motivasyonun ‘insanlar ne der’ odaklı olduğunu, iç motivasyonun ise kişinin kendi koyduğu amaçlarla bağlantılı olduğunu tabir etti.

Engellere zihinsel hazırlık başarıyı yüzde 40 artırıyor

Hedefe ulaşma sürecinin bir döngü olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, engellere hazırlıklı olmanın kıymetini şu sözlerle anlattı:

“Amaç varsa gereksinim doğar, muhtaçlık isteğe dönüşür, istek kişiyi harekete geçirir. Ancak kesinlikle mani çıkar. Şayet kişi ‘şu mani çıkarsa ne yaparım’ diye zihinsel hazırlık yapmışsa, yapılan araştırmalara nazaran yüzde 40 daha başarılı oluyor.”

Yakın, orta ve uzun vadeli planlamanın zihinsel kapasitenin verimli kullanılmasını sağladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, bunun vakit, dikkat ve öncelik idaresiyle direkt bağlantılı olduğunu söyledi.

Yeni ben değil, yeni başlangıç

Yeni yıl gayelerinin ‘eski benliği büsbütün reddetmek’ manasına gelmemesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, bu yaklaşımı “hayat istiflemesi” kavramıyla açıkladı.

“Bir binayı yıkıp tekrar yapmak zorunda değilsiniz. Mevcut binayı tamir ederek de ilerleyebilirsiniz. Benlik bir anda değişmez. Yeni bir ben demek yerine yeni bir başlangıç demek daha doğrudur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, bu süreci psikolojide “moratoryum” olarak tanımladı ve kişinin vakit zaman durup düşünmesi, geçmişin muhasebesini yapması ve akabinde yeni bir planla yola devam etmesi gerektiğini belirtti.

Değişime açık olmak biyolojik bir gereklilik

İnsanın değişime açık bir varlık olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Tarhan, beynin “kullan ya da kaybet” prensibiyle çalıştığını vurguladı.

“İnsan değişime kendini kapattığında bisiklet üzere devrilir. Beyin yeni tecrübelere açık olmazsa körelmeye başlar.” diye konuşan Prof. Dr. Tarhan, fiziksel hareketin beyin sıhhati üzerinde olumlu tesiri olduğuna ve günlük en az 5 bin adımın ehemmiyetine dikkat çekti.

Yalnızca vücut sıhhati için değil; beyin sıhhati için de egzersiz

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “Egzersiz, beyinde BDNF (beyin kaynaklı nörotrofik faktör) olarak isimlendirilen büyüme faktörünün artmasını sağlıyor. Bu durum, beynin yeni hücreler üretmesini ve hudut ağlarını güçlendirmesini destekliyor. Yapılan araştırmalar, yeni tecrübelere açık olan şahısların beyninin kendini daha düzgün yenilediğini ortaya koyuyor. 1990’lı yıllara kadar, beynin kendini yenilemediği düşünülüyordu. Fakat 1998 yılında yapılan bilimsel keşiflerle, bilhassa hafıza merkezi olan hipokampusta yeni hücrelerin üretildiği kanıtlandı. Araştırmalar, bu hücre yenilenmesinin herkeste tıpkı seviyede gerçekleşmediğini; yeniliklere açık, öğrenmeye istekli bireylerde daha besbelli olduğunu gösterdi. Bu bireylerde, nörotrofik faktörler olarak isimlendirilen büyüme hormonları daha fazla salgılanıyor. Bu hormonlar, beyindeki BDNF genini aktive ediyor. BDNF’nin artışıyla birlikte beyinde kimyasal iletim hızlanıyor, sinaptik kontaklar güçleniyor ve yeni hudut hücreleri gereksinim duyulan beyin bölgelerine yanlışsız göç ediyor. Böylelikle beyin, etkin kullanılan alanlara nazaran kendini tekrar yapılandırıyor. Tüm bu süreçler yaşanırken beyin birebir vakitte yeni işleyiş modelleri, yani adeta yeni “algoritmalar” oluşturuyor. Lakin bu potansiyelin ortaya çıkması için beynin pasif bırakılmaması gerekiyor. Kişinin, beyninin işvereni olması, onu hareket, öğrenme ve yeni tecrübelerle beslemesi gerekiyor. Bu nedenle idman, sırf vücut sıhhati için değil; beyin sıhhati ve zihinsel yenilenme açısından da yeni yılda atılabilecek en değerli adımlardan biri olarak öne çıkıyor.” diye konuştu.

Bağırsak, kalp ve beyin daima bağlantı hâlinde

Beslenmenin ruh sıhhati üzerindeki tesirlerine de değinen Prof. Dr. Tarhan, bağırsak mikrobiyotasının memnunluk hormonu serotoninle bağlantılı olduğunu belirtti ve “Kuru yemişlere artık ‘psikobiyotik’ deniyor. Zira bağırsak mikrobiyotası üzerinden beyne tesir ediyorlar. Beyin, bağırsak ve kalp daima bağlantı hâlinde.” sözünde bulundu.

Yeni yıl amaçlarını yanılgılı alışkanlıkları fark edip düzeltme fırsatı olarak görmek gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi bu farkındalıkla amaçlarını revize ederse hayat seyahatinde sağlam bir adım atmış olur” dedi.

Değişim zihinsel hazırlık gerektiriyor

Yeni yıl maksatlarının 1 Ocak’la sonlu, anlık bir karar olarak görülmemesi gerektiğini vurgulayan Prof. Dr. Nevzat Tarhan, “1 Ocak sembolik bir tarih. Değişim pat diye olmaz. Bunun için kesinlikle zihinsel hazırlık gerekir. Oturup bir anda ‘yeni yıl amacım şu’ demekle olmuyor. Öncesinde durup düşünmek, planlamak gerekiyor.” diye konuştu.

Prof. Dr. Tarhan, yılbaşı döneminin tıpkı vakitte münasebetler açısından da kıymetli bir fırsat sunduğunu belirterek, “Yılbaşında en hoş armağan, sevdiklerine alınan değerli ikramlar değil; kaliteli beraberliktir. Onlara ayrılan vakittir.” tabirinde de bulundu.

Çok gaye zihinsel yük oluşturur!

Yeni yıl gayelerinde sık yapılan yanlışlardan birinin çok sayıda gaye koymak olduğunu belirten Prof. Dr. Tarhan, “Hedef çok olursa zihinsel yük oluşur. Buna çok motivasyon deniyor ve çok motivasyon paradoksal olarak başarısızlıkla sonuçlanır. Yüksek motivasyon yerine gerçekçi gayeler koymak gerekir.” dedi.

Prof. Dr. Tarhan, hedeflerin bilimsel olarak kabul edilen beş temel özelliği olması gerektiğini söz ederek, “Hedef gerçekçi olacak, özgün ve spesifik olacak, ölçülebilir olacak, vakte bağlı olacak ve ulaşılabilir olacak. Bu özellikler yoksa o gaye maksat değildir, hayaldir.” formunda konuştu.

Esnek olmayan amaçlar kırılmaya mahkûmdur

Bir amaca ulaşamamanın başarısızlık manasına gelmediğini vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “A maksadı olmazsa B planı, o olmazsa C planı olmalı. Âlâ bir dağcı dağa tırmanırken pürüzle karşılaşınca geri dönmez; sağdan dolaşır, soldan dolaşır fakat bir yol bulur. Zira bilir ki o tepeye daha evvel birileri çıkmıştır.” sözünde bulundu.

Hedefe giden yolun küçük adımlarla başladığını belirten Prof. Dr. Tarhan, motivasyonun aksiyondan sonra geldiğini vurguladı ve “Büyük seyahatler küçük bir adımla başlar. Motivasyon gelsin de başlayayım demek gerçekçi değil. Evvel istek gelir, sonra adım atılır, motivasyon onun akabinde gelir.” diye konuştu.

Başkalarının onayına dayalı gayeler yarım kalır

Hedeflerin şahsa mahsus olması gerektiğini kaydeden Prof. Dr. Tarhan, dış motivasyonun kalıcı olmadığını söz etti.

“Hedef özeldir, şahsa hastır. ‘Başkaları ne der’ diye konulan amaçlar birçok vakit yarım kalır. İç motivasyonla konulan maksatlar daha yavaş ilerleyebilir lakin daha kalıcı olur.” diyen Prof. Dr. Tarhan, sosyal medyada yapılan kıyaslamaların motivasyonu düşürdüğünü, kıyasın büsbütün yanlış olmadığını lakin gerçek kullanılmadığında ziyan verdiğini söyledi:

“İnsan beyni kıyaslayarak öğrenir, bu biyolojik bir eğilimdir. Fakat eğri cetvelle düzgün çizgi çizilmez. Kendini daima diğerleriyle kıyaslayan kişi huzur bulamaz.” formunda konuşan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi diğerleriyle değil, kendi amacıyla kendini kıyaslamalı. Orta, kısa ve uzun vadeli gayeler koyup bugünkü hâliyle dünkü hâlini mukayeseli.” dedi.

Özellikle gençlerde dış görünüşe dayalı kıyasın önemli ruhsal meselelere yol açtığını belirten Prof. Dr. Tarhan, “Bir insanı hoş yapan şey yalnızca fizikî görünüm değildir. Hoşluğun yüzde 20’si fizikidir, yüzde 80’i sempatiklik, duruş, irtibat ve çekiciliktir. Modernizmin dayattığı bedel ölçülerini sorgulamak gerekir.” diye konuştu.

“Hayal kurmak yararlı lakin ayağı yere basmalı”

İnsanın hayal kuran bir varlık olduğunu tabir eden Prof. Dr. Tarhan, “İdealist olmak gerekir ancak realizm ve aktivizmle birleşmeli. Hayallere bakıp bakıp kalmak değil, her gün küçük bir adım atmak kıymetlidir.” tabirinde bulundu.

Hedeflere ulaşılamadığında hissedilen suçluluk hissinin büsbütün olumsuz olmadığını lisana getiren Prof. Dr. Tarhan, “Hayat yolunda yaşanan hayal kırıklıkları bazen bir tehdit değil, fırsattır. ‘Bunu nasıl avantaja çeviririm?’ diye soran kişi geliştiren travma yaşar.” dedi.

Bu süreci “keşfedici umutsuzluk” kavramıyla tanımlayan Prof. Dr. Tarhan, “Kişi pes etmek yerine A, B, C planları üretir ve maharet kazanır. Hayat maharetleri bu halde oluşur.” formunda kelamlarına devam etti.

Yanlış umut sendromu ve toksik iyimserlik

Gerçekçi olmayan maksatların kişiyi ruhsal olarak yıprattığını vurgulayan Prof. Dr. Tarhan, “Buna yanlış umut sendromu ya da toksik optimistlik deniyor. Gerçekçi olmayan umutlar kişiyi acıya sürükler, motivasyonu kırar ve depresif hâle getirir.” diye konuştu.

Prof. Dr. Nevzat Tarhan, kelamlarını “Yeni yılda herkese yeni bir başlangıç öneriyorum lakin yeni bir ben değil… Mevcut benliğini daha güzele götürmek halinde teklifte bulunabiliriz.” formunda tamamladı.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı